LINK: The coming famine: risks and solutions for global food security

Osnovna pitanja poljoprivredne politike

Ako bi se u analizi stanja domaće poljoprivrede koristila merila održivosti njene proizvodnje, odnosno merila Održive poljoprivrede i demokratske prakse u razvijenom delu sveta, uzroke za loše stanje u ovoj oblasti treba potraziti u dosadašnjoj pogrešnoj poljoprivrednoj politici u Srbiji, i to u nekoliko ključnih oblasti:

• višedecenijskom insistiranju države i stručnjaka na uvođenju modela Industrijske poljoprivrede - koji se ne oslanja na postojeću strukturu domaće poljoprivrede (mali posed uz nešto veći procenat domaćeg stanovništva zaposlenog u poljoprivredi) kao na svoju potencijalnu prednost; 
• neuključivanju uticaja energije (krize fosilnih goriva), klimatskih promena i ekoloških zagađenja kao ključnih parametara u kreiranju poljoprivredne politike;
• odsustvu dugoročnije poslovne povezanosti primarne proizvodnje i ostalih učesnika u lancu hrane (sektora prerade i distribucije); 
• višedecenijskom isključivanju seljaka, kao neposrednih proizvođača, iz procesa kreiranja poljoprivredne politike.

Izgleda da su u Srbiji samo seljaci dobro upoznati sa opasnostima koje prete današnjoj civilizaciji: oni u punoj meri osećaju katastrofalne posledice klimatskih promena, a uvozna nafta, koju uglavnom koriste, najskuplja je u regionu.

Za razliku od njih, stanovnici gradova svoj radni vek provode pod krovom a struja, njihov glavni energent, proizvodi se iz domaćih resursa. Za njih su zato klimatske promene još uvek samo neprijatnost i udaljena pretnja a gradska privreda i zivot gradskog stanovništva još uvek stoje na niskim cenama električne energije - za koju nije preostalo još mnogo domaćeg uglja.

Iako veruju da domaći seljaci kasne za svetskim trendovima, moglo bi se reći da zapravo gradsko stanovništvo u Srbiji više kasni u razumevanju aktuelne stvarnosti i uslova koje nameće bliska budućnost. Pa ipak, samo Građani, bez učešća seljaka, u potpunosti odlučuju o budućnosti domaće proizvodnje hrane.

Osnovno pitanje daljeg razvoja domaće poljoprivrede danas je izgleda slično onom od pre pola veka:

• da li treba napraviti radikalni, "revolucionarni" prekid sa danas postojećim sistemom poljoprivrede u Srbiji, zasnovanim na malom posedu i većem procentu stanovništva uključenim u ovaj sektor - u pravcu ukrupnjavanja poseda i industrijskoj proizvodnji hrane,
• ili pomoći ovom malom posedu da se postepeno, korak po korak, prilagođava uslovima koje donosi neposredna budućnost?

Uzimajući u obzir nastupajuće krize ovog veka, postojeća struktura ovog sektora u Srbiji mogla bi da bude prednost, a ne mana, za održivost i razvoj domaće poljoprivrede.

Gradsko stanovništvo: Nedostajuća znanja za nove uslove života

Mada se stanovnici srpskih gradova danas osećaju obmanutim i obespravljenim, sa velikim procentom nezaposlenih i u situciji da skoro polovina njihovih prosečnih zarada ide na hranu - oni sami u potpunosti čine današnju "vlast":

• Sve relevantne političke partije su u stvari "gradske" partije, i po dominantnom procentu članstva i po ideologiji - danas relevantne političke ideologije nastale su u okvirima industrijskog društva;
• Svi državni organi i svi stručnjaci su iz sastava gradskog stanovništva;
• Svi mediji kao i ono što se danas naziva "javnim mnjenjem" - je zapravo iz gradova.

Naravno, i najveći deo nacionalnog dohotka dolazi iz gradske privrede - ako tu uračunamo i sektor prerade hrane i trgovinu hranom (mada im sirovine dolaze iz osiromašenog ruralnog okruženja). Inače, u Srbiji samo sektor hrane i poljoprivrede beleže dugogodišnji pozitivan bilans u razmeni sa svetom.

Problem koji proizvodi potpuna politička, kulturna i ekonomska dominacija gradova u Srbiji, dolazi od činjenice da gradsko stanovništvo više ne raspolaže znanjima koja su neophodna za razvoj i opstanak u ovom veku. Deset godina života u ratnom okruženju i međunarodnoj izolaciji krajem prošlog veka, i deset godina vratolomne privredne tranzicije i politizacije svih aktivnosti u ovom veku - ostavilo je domaće stručnjake i stanovništvo bez potrebnih informacija o ključnim problemima sa kojima se svet danas suočava. Zato su i znanja našeg gradskog stanovništva, kao i njegova merila efikasnosti, postala zastarela za nove uslove života.

Tačno je da gradsko stanovništvo čini najbolje obrazovani deo nacije ali je to obrazovanje, stečeno u prošlom veku, zapravo bilo obrazovanje za potrebe klasične industrije - a njoj, prosto rečeno, sve više nedostaju jeftino gorivo i ostali prirodni resursi na kojima počiva.

Zato su znanja i merila domaćih stručnjaka (ali i širokog kruga gradskog stanovništva) o efikasnoj poljoprivredi vezana za uslove jeftinih prirodnih resursa iz prošlog veka, pa više nisu merodavna za uslove bliske budućnosti. Neka od pogrešnih merila dolaze od izbegavanja da se suoči stvarnost, čak i kada su informacije lako dostupne.

Ovo se posebno odnosi na pitanje profitabilnosti poljoprivredne proizvodnje, odnosno stvaranje uslova za njenu uspesnost, i na uticaj klimatskih promena na sigurnost sistema hrane.

U domaćoj sredini je duboko uvrezeno verovanje u superiornu efikasnost Industrijske poljoprivrede u razvijenim zemljama Evrope - koje ne uzima u obzir i veličinu državnih podsticaja za proizvodnju hrane u tim zemljama. Bez ovih subvencija evropska poljoprivreda jednostavno ne bi mogla da opstane, pa zato diskusiju o ekonomskoj prednosti ovog modela ne bi trebalo vezivati samo za veličinu poseda, odnosno tehnologiju intenzivne, industrijske proizvodnje - zato što je ona, osim subvencija, dodatno uslovljena niskim cenama nafte i ostalih agrohemijskih inputa.

Stabilni klimatski uslovi su preduslov poljoprivredne proizvodnje, pa zato nastupajuće klimatske promene ugrožavaju proizvodnju hrane. Osim porasta temperatura i sve manjih količina vode, nju posebno ugrožava nastanak "klimatskog haosa", odnosno gubitak stabilnih klimatskih uslova - koji su tokom posednjih deset hiljada godina omogućile razvoj poljoprivrede. Nagle promene vremena, odnosno ekstremno vreme sa naletima vrelih ili hladnih talasa kad im nije vreme - ostavljaju katastrofalne posledice na useve.

Prilagođavanje na ove uslove zahteva ozbiljan pristup država: od izgradnje kanala i nasipa, akumulacija vode i sistema za navodnjavanje, veće zaštite proizvođača od posledica nepogoda, do stvaranja većih državnih rezervi hrane i većih fondova za podršku proizvođačima hrane.

Sve ovo unosi mnogo više neizvesnosti u poljoprivrednu proizvodnju i utiče da ona postaje sve manje atraktivno zanimanje, čak i u razvijenim zemljama: i sa subvencijama koje uzimaju skoro polovinu budžeta Evropske zajednice - sve je manje mladih farmera u evropskoj poljoprivredi.

LINK:

Seljaci i Građani (1): Podeljena Srbija